Polskie Złoto

Okres późnego baroku i rokoka w złotnictwie kojarzy się z czasem licznych wojen, walk wewnętrznych, rozprzężenia organizacji i upadku miast, jednym słowem z powolnym zbliżaniem się do tragicznej daty utraty niepodległości. Wszystkie te zjawiska nie mogły naturalnie sprzyjać rozwojowi rzemiosła, nie należy jednak zapominać, że równocześnie nie brakło prób naprawy Rzeczypospolitej, co w zakresie sztuki zdobniczej wyrażało się między innymi powstawaniem manufaktur. Faktem jest, że w rzemiośle nastąpiło w silnych niegdyś ośrodkach, jak np. w Krakowie w drugiej połowie XVIII w., gwałtowne zmniejszenie się liczby złotników i obniżenie poziomu produkcji. Sprawy nie należy jednak generalizować, gdyż np. w Warszawie okres ten jest pomyślnym etapem rozwoju sztuki złotniczej; niestety w odniesieniu do innych miast druga i trzecia tercja XVIII w. ciągle jeszcze oczekują na zbadanie. W złotnictwie w. XVIII w Polsce, od lat dwudziestych stulecia włącznie nastąpiły zmiany przede wszystkim w dziedzinie formy. Wyroby z czasów późnego baroku i rokoka cechuje skomplikowana ruchliwa, a w drugiej połowie XVIII w. nawet asymetryczna, sylweta. Do charakterystycznych zjawisk należą również silne efekty światłocieniowe, które osiągano dzięki np. głębokim profilowaniom na podstawach. Także glorie w osiemnastowiecznych monstrancjach wyróżniają się komponowaniem dekoracji w kilku płaszczyznach, co stwarzało efekt plastyczności i bardziej przestrzennego, można by powiedzieć, iluzjonistycznego rozwiązania. Częściej również aniżeli w dobie dojrzałego baroku stosowano w XVIII w. silne efekty kolorystyczne. Dążenie do niecodziennych rozwiązań było niewątpliwie jedną z charakterystycznych cech tej epoki. W monstrancjach puszki na hostię bywały nie tylko okrągłe lub w kształcie serca, ale także owalne bądź w formie kartusza o skomplikowanej linii wykroju. Glorie coraz częściej przybierały kształt wydłużony, podobne w formie do liścia lub mandorli; boczne ramiona monstrancji, jeśli je w ogóle stosowano, otrzymywały skomplikowane kształty przy użyciu wolut i elementów roślinnych. W puszkach na komunikanty, które miały często duże rozmiary, pokrywy chętnie wieńczono zamkniętą koroną. W gloriach występujących w zwieńczeniach tych naczyń, jak i w monstrancjach, stosowano szerokie faliście ścięte promienie, najczęściej połączone w pęki.