Polskie Złoto

Wiek XIV, w szczególności jego pierwsza połowa, stanowił w polskim złotnictwie okres przyjmowania form gotyckich, natomiast XV w. to czasy, w których formy te wszechwładnie zapanowały. Z drugiej strony, o ile z czternastego stulecia dotrwało do naszych czasów zaledwie kilkadziesiąt zabytków, z XV w. zachowało się kilkaset dzieł. Uwarunkowały to różne przyczyny. Przede wszystkim omawiany okres cechuje wzrost pozycji Polski w Europie, o czym świadczą liczne sukcesy militarne i polityczne. W tym stuleciu miało miejsce zwycięstwo pod Grunwaldem i ostateczne pokonanie zakonu krzyżackiego w wyniku wojny trzynastoletniej zakończonej pokojem toruńskim w 1466 r. Po tej dacie nastąpiła pewna stabilizacja, a odzyskanie swobodnego dostępu do morza zwiększyło napływ surowców, co nie było bez znaczenia dla rozwoju rzemiosła w miastach. Nie należy zapominać, że był to okres pewnej równowagi pomiędzy stanami uprzywilejowanymi a mieszczaństwem, z którym nawet król i magnaci pozostawali w bliskich stosunkach. Podkreślić wreszcie wypada kontakty Polski z innymi krajami, nie tylko leżącymi w najbliższym sąsiedztwie, na płaszczyźnie dyplomatycznej, religijnej czy po prostu handlowej. Jeśli chodzi o środowiska sztuki złotniczej, były zasadniczo te same co w XIV w., przy czym zarysowują się one wyraźniej. Przykładowo bliżej scharakteryzować można Wielkopolskę z Poznaniem na czele czy też ośrodki pomorskie. Z punktu widzenia stylu występują formy właściwe dla dojrzałego gotyku z oznakami późnej fazy tego kierunku. Równocześnie pojawiają się jeszcze w proporcjach dzieł pewne tradycje czternastowieczne, wyrażające się na przykład w złotnictwie krakowskim w słabym wertykalizmie. Należy tutaj powiedzieć, że w porównaniu z wyrobami złotniczymi z terenu Niemiec czy Francji dzieła złotnictwa z wieku XV w Polsce wykazują pewne opóźnienia w przejmowaniu form dojrzałego gotyku. Podkreślić należy powszechne już w tym czasie w Polsce charakterystyczne dla złotnictwa gotyckiego „geometryczne" komponowanie przedmiotów.